نظریه‌شناسی یادداشت‌هایی بر علم نظریه
0 رای   

قیمت نهایی : 25,000 تومان
نام شما :  
آدرس ایمیل :  
مشخصات من نمایش داده شود :  
متن دیدگاه :  
کد روبرو را وارد کنید :

نظریه‌شناسی‌

یادداشت‌هایی بر علمِ نظریه

گویا بزرگی

مشخصات نشر: تهران: انتشارات آکادمیک‏، ۱۳۹۷.

‏شابک : 978-622-6298-04-9

تیراژ: 5000 نسخه-قطع پالتویی

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

 

فهرست

مقدمه

فصل 1: استاتیک نظریه

معماری نظریه

مورفولوژی نظریه

دگردیسی نظری

اینهمانی نظری

داستان/ نظریه

تکسونومی نظریه

داستان/ نظریههای اتمی و مولکولی 

آناتومی نظریه

زیباشناسی نظریه

فصل ۲: دینامیک نظریه

معادلات نظری

آزمایشهای نظری

مدلهای نظری

تَکینگی نظری

منطق نظریه

یادداشت پایانی

فهرست واژگان نظری

 

 

همه‌ی نظریه‌ها دوست عزیزم خاکستری‌اند و تنها درخت حیات است که سبز است (گوته).

مقدمه

نظریه، یکی از عالی‌ترین تجلیات اندیشه‌ی انسانی است و درست آن چیزی که انسان را از دیگر موجودات جدا می‌سازد. زمانی که انسان قدم در سطح ماه گذاشت، درواقع آن، به‌واسطه‌ی نظریه بود؛ اما عجیب به نظر می‌رسد، اینکه، بیش‌تر از 2000 سال است که از نظریه سخن گفته می‌شود، درحالی‌که هنوز در برابر این پرسش که نظریه چیست؟ چیز زیادی برای گفتن نداریم - اینکه، نظریه واقعاً چیست؟! به‌طورکلی، وقتی درباره‌ی نظریه صحبت می‌کنیم، گویی که آن، با این پیش‌فرض همراه است که اصولاً می‌دانیم داریم درباره‌ی چه چیزی حرف می‌زنیم - یا اینکه آن، باید چگونه چیزی باشد؛ اما آیا واقعاً می‌دانیم؟! نظریه، در بخش انبوهی از علم - و نیز در فلسفه‌ی معاصر، حضور همیشگی دارد، بااین‌وجود، هنوز تصویر روشنی از آن در دسترس نیست؛ اما در خارج از این، داستان نظریه همین است؛ برای نمونه در جامعه‌شناسی: جامعه‌شناسان معاصر دل‌مشغول نظریه بوده‌اند، اما کمتر کسی سعی کرده روشن کند که نظریه چیست؟  (پ. ن. / پایان نقل‌قول) - هامنز . نیز مرتن  در 1968، درباره‌ی نظریه چنین نوشت: همانند واژهای بسیاری که درباره‌ی آن‌ها سردرگمی وجود دارد، واژه‌ی نظریه با تهدیدِ بی‌معنا شدن روبه‌روست. ازآنجاکه مصادیق این واژه بسیار گوناگون‌اند - شامل همه‌چیز می‌شود، از فرضیه‌های پیش‌پاافتاده تا تخیلات فراگیر اما مبهم و پراکنده و نظام‌های آگزیوماتیک تفکر - کاربرد این واژه به‌جای آنکه معنای قابل‌فهمی را برساند اغلب باعث ابهام می‌شود (پ. ن.). اکنون بعد از حدود نیم‌قرن همچنان این اظهار آشنا و امروزی به‌نظر می‌رسد.  (پ. ن.). در مطالعات ادبی و فرهنگی، وضع به‌مراتب بدتر است و باوجوداینکه مرتب از نظریه، دَم زده می‌شود، آن، در حد یک معما - معمای نظریه!، باقی می‌ماند. در یک مورد خاص، من می‌توانم به نظریه‌ی ادبی اشاره کنم، برای مثال کتابی از جاناتان کالر که با پرسش نظریه چیست؟ آغاز می‌شود: این روزها در مطالعات ادبی و فرهنگی درباره‌ی نظریه بسیار می‌شنویم... تعجب‌آور اینکه پاسخ دادن به این پرسش بسیار دشوار است... ممکن است آدم با نظریه سروکار داشته باشد؛ ممکن است نظریه را درس بدهد یا مطالعه کند؛ ممکن است از نظریه بدش بیاید یا بترسد؛ اما هیچ‌کدام این‌ها چندان کمکی به درک چیستی نظریه نمی‌کند.  (پ. ن.). از سوی دیگر - آن‌چنان که پیش‌تر گفتیم، اگرچه نظریه، به‌ویژه در فلسفه‌ی علم معاصر موردتوجه است اما آن نیز، در برابر این مسئله که خودِ نظریه چیست؟ تقریباً سکوت اختیار می‌کند. کافی است به‌عنوان یک نمونه‌ی موردی به نقش نظریه در‌ کل‌گرایی کواین اشاره شود، اگرچه نظریه‌ها در بسیاری از نوشته‌های کواین حضور برجسته‌ای دارند، اما کواین در برابر این مسئله که نظریه چیست؟، طفره می‌رود: نیازی نیست که مشخص کنیم نظریه چیست یا چه هنگام باید دو مجموعه جمله را صورت‌بندی‌هایی از نظریه‌ی یکسان بدانیم؛ می‌توانیم تنها از خودِ صورت‌بندی‌های نظریه سخن بگوییم.  (پ. ن.). در حوزه‌ی فلسفه‌ی علم و در مسئله‌ی نظریه‌، هیچ‌کس دیگری همپای پاپر نیست. زمانی پاپر از نزدیکی به حقیقت در علم سخن گفته بود، از این نظر او از هر کس دیگری به این واقعیت که نظریه چیست؟ نزدیک بود؛ اما مسئله‌ی اصلی وی، طرح ابطال‌گرایی است که البته در آن، نظریه‌ها نقش کلیدی دارند؛ اما غالباً در رویکردهای فلسفه‌ی علم به مسئله، خود نظریه به دو دلیل عمده، نقطه‌ی کانونی مسئله نیست.  یکی اینکه عمدتاً منحصر به نظریه‌های علمی است تا نظریه در شکل گسترده‌ی آن و دیگری اینکه آن، درباره‌ی نظریه‌ها است و نه نظریه و ماهیت آن. به‌عبارت‌دیگر - هرچند در شمای کلی، می‌توان آن را در یک تمایز خلاصه نمود: تمایزِ نظریه/درباره‌ی نظریه. درواقع، ما در پی نظریه خواهیم بود: نزدیکی به هسته‌ی نظریه - و یک شناخت درونی از ماهیت نظریه. این دقیقاً چیزی است که نوشتار حاضر درباره‌ی آن است؛ بنابراین متن حاضر کالبدشکافی خودِ نظریه است. از این نظر، عنوانِ دیگر‌ این نوشتار نظریه‌ی نظریه! Theory) (Theory است؛ بنابراین، هسته‌ی چنین تلاشی شناخت نظریه (Theory) است و جهت ورود به این مطالعه‌، اصطلاح نظریه‌شناسی  (xeology) برگزیده‌ شده است - اصطلاحی که به‌نظر می‌رسد که قادر است به نحو مطلوبی خودش را توضیح دهد. به‌عبارت‌دیگر، این علم نظریه است که علاوه بر آن، فلسفه‌ی نظریه  را نیز در خود دارد: یک جهت تازه؛ تغییر پارادایمی است از چیزی که درواقع، پیش‌تر از این مسئله نبوده است؛ یعنی مسئله‌ی نظریه. به‌طورکوتاه، می‌توان گفت که یک نظریه، واحدِ اندیشه است؛ آن چیزی که از انسان، یک موجودِ نظری می‌سازد و درواقع، نظریه مجرایی است که از پیوند بین من و دنیای پیرامون من، شناختی کلی به‌دست می‌دهد: نظریه کلید نیست، بلکه سوراخ کلیدی است که به‌واسطه‌ی آن، قادر به درک بخش کوچکی از آنچه واقعیت نامیده می‌شود، می‌باشیم؛ اما داستانِ نظریه، یک نیمه‌ی تاریک دیگر هم دارد: مسئله‌ی داستان! و آنجایی که داستان‌پردازی، در امتداد فعالیت نظری انسان قرار می‌گیرد. به‌عبارت‌دیگر، داستان به‌عنوان یک رویه - و شکلی دیگر، از نظریه! این، یک نگاه دیگرگون به قلمرو نظریه‌پردازی است و اساساً آنچه قلمرو نظریه می‌تواند باشد. از چنین مجرایی، شاید بتوان از داستان و تمامی صورت‌های آن چون اسطوره و افسانه درک متفاوتی به‌دست داد. این، همچنین ممکن است نوری بر مسئله‌ی واقعیت و داستان بیفکند و سرانجام نشان دهد که چگونه انسان به‌وسیله‌ی تخیل و تفکر جهان نظری خود را شکل می‌دهد و به‌واسطه‌ی رشد نظریه، به کشف و ساخت آنچه واقعیت - دنیای پیرامون خود می‌نامد، دست پیدا کند. باید اضافه کرد که در این نوشتار اصطلاحات نظری تازه‌ای به‌کار رفته است و از اصطلاحاتی رایج - و نیز به لحاظ تاریخی کلاسیک!، چون شباهت، استعاره، تمثیل یا آنالوژی وحتی شهود - و شاید اصطلاحات دیگری نیز، کمتر مورداستفاده بوده است؛ این بدان معنا نیست که اساساً آن‌ها مفاهیم چندان درستی نیستند، بلکه دست‌کم ترجیح داده نشده‌اند. از طرفی نظر بر این بوده است که تاکنون بیشتر از آنچه در ظرفیت چنین اصطلاحاتی است، آن‌ها را متورم کرده‌ایم تا بلکه بتوان برخی از اندیشه‌های دیگر را در قالب آن گسترش - و البته جا، داد! بنابراین، از اصطلاحات تازه‌ای بهره گرفته‌ایم. در کنار آن، این اظهارنظر را - که امیدوارم اظهار فضل تلقی نگردد، می‌توان در نظر گرفت که: واژه‌های تازه، حقیقتاً نشانه‌ی اندیشه‌های تازه است.  اگر چنین باشد، بدون تردید نوشتار به هدف خود رسیده است؛ چیزی که برای نگارنده در حد یک امیدواری است.

کتاب، مجموعه یادداشت‌هایی است که در این جهت، تهیه و تدوین گردیده است. در پایان، کتابی در مطالعه‌ی نظریه، هیچ ادعایی ندارد جز اینکه، خود در حد یک نظریه باقی بماند: این است علم، این است نظریه!

بزرگی - دی‌ماه 1395

کتاب های مرتبط

محصول مورد نظر با موفقیت به سبد خرید شما اضافه گردید